پرتو فرابنفش و چشم؛ مبانی زیستی و اصول حفاظت Ultraviolet Radiation and the Eye: Biological Basis and Principles of Photoprotection
پرتو فرابنفش یا UV بخشی از تابش الکترومغناطیسی است که طول موج آن از نور مرئی کوتاه‌تر است. در تقسیم‌بندی رایج، UVA حدود ۳۱۵ تا ۴۰۰ نانومتر و UVB حدود ۲۸۰ تا ۳۱۵ نانومتر را دربر می‌گیرد. بخش عمده UVC خورشیدی به‌وسیله جو زمین جذب می‌شود؛ بااین‌حال، منابع مصنوعی UVC می‌توانند خطرهای جداگانه‌ای داشته باشند.
اهمیت UV برای سلامت چشم به این دلیل است که بافت‌های گوناگون چشم طول موج‌های مختلف را جذب می‌کنند و اثر تماس نیز به شدت تابش، مدت مواجهه و شرایط محیطی وابسته است. بنابراین، «حفاظت UV» را نباید صرفاً با تیره‌بودن شیشه یا عدسی سنجید.
اثر UV بر بافت‌های چشم
مواجهه شدید و کوتاه‌مدت با UV می‌تواند موجب فوتوکراتیت یا التهاب سطح قرنیه و فوتوکونژکتیویت شود. این عوارض معمولاً موقتی‌اند، اما می‌توانند با درد، اشک‌ریزش و حساسیت به نور همراه باشند. مواجهه مزمن با تابش خورشید نیز در مطالعات انسانی با برخی بیماری‌های سطح چشم، از جمله ناخنک، ارتباط داشته است.
در مورد آب‌مروارید، UV یکی از چند عامل خطر مطرح است. شواهد انسانی برای ارتباط آن با آب‌مروارید قشری نسبتاً روشن‌تر است؛ اما میزان ارتباط در انواع دیگر آب‌مروارید یکسان و قطعی نیست. سن، وضعیت سلامت، ژنتیک و عوامل محیطی دیگر نیز در این بیماری نقش دارند. بنابراین، دقیق‌تر است بگوییم UV می‌تواند در کنار عوامل دیگر مؤثر باشد، نه اینکه به‌تنهایی علت قطعی بیماری معرفی شود.
اصول حفاظت از UV
در انتخاب یا ارزیابی هر وسیله محافظت از چشم، بهتر است به داده‌های انتقال طیفی توجه شود؛ یعنی مشخص باشد چه سهمی از UV در طول موج‌های مختلف از عدسی عبور می‌کند. برچسب‌هایی مانند «UV400» یا «۱۰۰٪ محافظت در برابر UV» باید با اطلاعات فنی قابل‌بررسی همراه باشند.
تیرگی ظاهری به‌تنهایی معیار محافظت در برابر UV نیست. عدسی تیره‌ای که اطلاعات قابل‌اتکایی درباره جذب UV ندارد، صرفاً به‌دلیل تیره‌بودن نمی‌تواند محافظت UV را اثبات کند. همچنین، پوشش یا عدسی عینک تنها بخشی از ناحیه اطراف چشم را می‌پوشاند و میزان پوشش فیزیکی فریم و ورود نور از کناره‌ها نیز ممکن است در مواجهه واقعی مؤثر باشد.
چگونه ادعای محافظت را ارزیابی کنیم؟
برای ارزیابی حرفه‌ای، این پرسش‌ها کاربردی‌اند:
- آیا برای کالا، داده یا گزارش آزمون انتقال UV وجود دارد؟
- آیا مشخص است آزمون روی عدسی نهایی انجام شده یا فقط روی ماده اولیه؟
- آیا مشخصات محموله با گزارش یا مستند فنی قابل تطبیق است؟
- آیا ادعای مطرح‌شده درباره UV است یا با ادعاهای دیگری مانند کاهش خستگی چشم خلط شده است؟
استاندارد ISO 8980-3:2022 به مشخصات انتقال نور و روش‌های آزمون عدسی‌های نهاییِ برش‌نخورده عینک، از جمله سنجش انتقال تابش خورشیدی و UV، می‌پردازد. اشاره به این استاندارد به‌تنهایی ثابت نمی‌کند که هر عدسی مشخصی آزمون شده یا نتیجه معینی دارد؛ برای چنین نتیجه‌ای، اطلاعات مربوط به همان کالا و آزمون لازم است.
جمع‌بندی
محافظت در برابر UV را باید با داده انتقال طیفی و اسناد آزمون ارزیابی کرد، نه با ظاهر تیره عدسی یا ادعاهای کلی. شواهد علمی، زیان برخی مواجهه‌های UV را پشتیبانی می‌کند؛ اما میزان خطر و پیامد آن به نوع و مقدار مواجهه و عوامل دیگر بستگی دارد.
منابع
سازمان جهانی بهداشت (WHO)، Ultraviolet radiation
آکادمی چشم‌پزشکی آمریکا (AAO)، The Sun, UV Light and Your Eyes
ISO 8980-3:2022، اطلاعات استاندارد
MacFarlane و همکاران، مرور درباره UV و عدسی چشم، ۲۰۲۴
Hatsusaka و همکاران، مواجهه تجمعی با UV و بیماری‌های چشم، ۲۰۲۱
